Thường dân Joseon có thể đỗ gwageo và làm quan cao?

Câu trả lời ngắn là có: về nguyên tắc, một người đàn ông thường dân nhưng thuộc tầng lớp tự do có thể dự khoa thi dân sự gwageo của Joseon. Tuy vậy, lối tắt quen thuộc trong phim — một thiên tài bình dân thi một lần rồi lập tức thành đại thần — đã trộn lẫn tư cách hợp pháp với cơ hội thăng tiến thực tế. Giáo dục kinh điển, nhiều vòng tuyển, chức đầu tiên, đánh giá-thăng cấp, vị trí trống, tiền và quan hệ gia đình là những cánh cửa riêng.

Luật để ngỏ một lối vào

Joseon không quy định văn khoa chỉ dành cho yangban. Về nguyên tắc, nam giới thuộc yangin, tức dân tự do, có quyền dự thi; một người không tự động bị loại chỉ vì là thường dân. Phụ nữ và nobi bị đặt ngoài con đường này.

Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc về chế độ đẳng cấp và Bách khoa Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc nêu các giới hạn quan trọng: con của quan tham nhũng, một số hoàn cảnh gia đình và hậu duệ seo-eol từng bị cấm vào các giai đoạn khác nhau. Cuối Joseon, dù một số quy định được nới, cơ hội vào chức văn danh giá vẫn không lập tức bình đẳng.

Do đó phải tách “được phép nộp danh theo luật” khỏi “có cơ hội thực tế ngang nhau để lên đỉnh”. Khoa cử tạo khả năng dịch chuyển xã hội, nhưng không phải chế độ trọng dụng tài năng mở theo nghĩa hiện đại.

“Một kỳ thi” thường có nhiều cửa

Nhiều nho sinh bắt đầu bằng tiểu khoa sogwa: kỳ saengwon kiểm tra kinh điển Nho giáo, kỳ jinsa kiểm tra văn chương. Người đỗ có tư cách vào Seonggyungwan. Không nên biến chúng thành điều kiện pháp lý tuyệt đối cho mọi kỳ văn khoa, nhưng đó là bậc giáo dục và uy tín thường gặp.

Văn khoa định kỳ còn có sơ thí, phúc thí và điện thí. Theo mục văn khoa của Bách khoa, vòng đầu chọn 240 người, vòng hai còn 33, rồi điện thí xếp 33 người ấy vào ba hạng. Vòng trước vua chủ yếu xếp hạng những người đã thành công, không phải thêm một lần loại. Các kỳ đặc biệt có số lượng và lịch khác, nên một đoạn phim ngắn không thể đại diện mọi trường hợp.

Chứng chỉ này cấp cho Jo Gi-yeong khi ông đứng đầu văn khoa năm 1814. Bốn năm trước, ông đã nhận chứng chỉ trắng vì đỗ jinsa. Hai văn bản được bảo tàng lưu riêng cho thấy con đường nhiều bước mà phim thường gộp thành một.

Lệ phí thật sự là thời gian

Văn khoa đòi hỏi Hán văn, kinh điển Nho giáo, sáng tác và khả năng bàn vấn đề trị quốc. Đó là nhiều năm đọc-viết bằng một ngôn ngữ xa lời nói hằng ngày, không thể thay bằng học cấp tốc.

Bài KOREAN HERITAGE về khoa cử kể có người học hơn mười năm vẫn trượt. Hai anh em họ trong bài đã đỗ tiểu khoa, tiếp tục chuẩn bị nhiều năm, chia bữa sáng khan hiếm trước kỳ thi năm 1730 và cuối cùng cùng đỗ. Điều đáng nhớ là lao động của cả gia đình phía sau thành tích tưởng như cá nhân.

Với nhà nông hay thủ công, rào cản lớn thường không nằm trong điều luật. Đó là khả năng để một người con trai nghỉ lao động, mua sách, tìm thầy, chu cấp qua nhiều lần thi và nối anh ta với giới học giả. Vì vậy, hai nhận định cùng đúng: thường dân có quyền dự thi, nhưng thành công văn khoa trên thực tế nghiêng mạnh về gia đình yangban.

Trường thi không phải căn phòng trung tính

Kỳ thi lớn có thể dồn hàng nghìn người vào bãi ngoài trời. Phê bình đương thời nói đến chen chỗ, hỗ trợ từ ngoài, đổi bài, hối lộ và nhóm chuyên nghiệp giành vị trí hay soạn đáp án cho người khác.

Điều này không có nghĩa mọi người đỗ đều gian lận. Nó cho thấy kỳ thi không phải phép đo tài năng tinh khiết, tách khỏi tiền và hỗ trợ xã hội. Viện Lịch sử Quốc gia Hàn Quốc đặt gian lận, nút thắt bổ nhiệm và đặc quyền gia đình trong cùng câu chuyện thể chế: khoa cử tạo dịch chuyển nhưng vẫn hoạt động bên trong xã hội Joseon.

Đỗ chỉ bắt đầu sự nghiệp

Đỗ văn khoa giúp một người đủ tư cách vào quan trường, không biến anh ta thành lãnh nghị chính ngay lập tức. Người đứng đầu có thể bắt đầu quanh tòng lục phẩm; nhiều người nhận cấp bảy đến chín và làm nhiệm vụ tập sự tại cơ quan trung ương. Sau đó còn bổ nhiệm, đánh giá, chờ thăng chức, điều chuyển và cạnh tranh số ít chức tốt. Nếu danh xưng trong phim cổ trang khó hiểu, hướng dẫn nhập môn tước hiệu *sageuk* giải thích các tước hiệu và cách gọi như daegam.

Dòng họ vẫn quan trọng sau thi. Mun-eum là lối tiến cử gắn với chức và công trạng của họ hàng. Một lời phê bình cuối thế kỷ 18 nói con nhà quyền thế vào quan trường bằng đặc quyền gia đình rồi thăng tiến, trong khi người đỗ thi thiếu gia thế hay mối quan hệ khó được bổ nhiệm. Đỗ, có chức thật và lên chức cao là ba cửa khác nhau.

Dự án số Pyeongsaengdo của Bảo tàng Quốc gia lần lượt vẽ học tập, thi đỗ, ăn mừng, công vụ cấp thấp, chức vụ cao hơn và đoàn rước lớn. Đây là khát vọng về một đời lý tưởng, không phải bằng chứng rằng một lần thi tự động trao tất cả.

Võ khoa là một chiếc thang khác

Võ khoa cũng có sơ thí, phúc thí, điện thí, nhưng kiểm tra bắn cung, cưỡi ngựa, vũ khí và một số kinh sách. Mục võ khoa ghi nhận phạm vi tham gia dần rộng đến seo-eol và người từng có thân phận thấp sau khi được giải phóng.

Quy mô cũng khác: hơn 150.000 người đỗ võ khoa trong toàn Joseon, so với khoảng 14.500 văn khoa. Các đợt tuyển số lượng lớn cuối triều làm khoảng cách tăng, nên con số không chứng minh nghề võ dễ. Nó cho thấy không thể coi hai đường có cùng cơ hội, uy tín hay thăng tiến.

Thường dân thực sự có khả năng vươn lên. Nhưng giữa tư cách pháp lý và chức cao còn có thời gian học, tiền gia đình, sách, thầy, mạng lưới học thuật, dòng họ, tiến cử và vị trí trống. Phim coi khoa thi là cánh cửa đầu tiên có thể hợp lý; coi nó như thang máy lên thẳng đỉnh thì không.